Quyền tác giả không phải là quyền tuyệt đối vô hạn. Để cân bằng giữa quyền lợi của chủ thể quyền và quyền tiếp cận tri thức của cộng đồng, pháp luật quy định thêm các trường hợp ngoại lệ mà người sử dụng không cần xin phép chủ thể quyền và không phải trả tiền bản quyền.
1. NỘI DUNG BÀI HỌC
a. Các trường hợp sử dụng không cần xin phép, không phải trả tiền Theo Điều 25 Luật SHTT và các Điều từ 22 đến 26 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, các hành vi sau được coi là hợp lệ:
- Tự sao chép một bản: Chỉ áp dụng cho mục đích nghiên cứu khoa học, giảng dạy của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại. Việc sao chép bằng thiết bị sao chép công cộng không được áp dụng quy định này.
- Trích dẫn hợp lý: Trích dẫn tác phẩm để bình luận, phê bình hoặc viết báo; trích dẫn để giảng dạy trong nhà trường mà không làm sai ý tác giả.
- Sử dụng trong hoạt động công vụ: Sử dụng tác phẩm trong các hoạt động của cơ quan nhà nước.
- Chụp ảnh, truyền hình tác phẩm nơi công cộng: Nhằm giới thiệu hình ảnh của tác phẩm đó (như quay phim dính tượng đài, tranh treo tại công viên).
- Biểu diễn trong các buổi sinh hoạt văn hóa, tuyên truyền: Không thu tiền dưới bất kỳ hình thức nào.
b. Ngoại lệ dành cho người khuyết tật (Điều 25a): Đây là quy định mới nhằm nhân văn hóa Luật SHTT:
- Người khuyết tật (khiếm thị, không có khả năng đọc bản in thông thường…) được quyền sao chép, chuyển đổi định dạng tác phẩm (sang chữ nổi Braille, bản âm thanh…) để tiếp cận tác phẩm.
- Các tổ chức hỗ trợ người khuyết tật có quyền phân phối các bản sao này cho người khuyết tật mà không cần xin phép chủ sở hữu, miễn là không nhằm mục đích lợi nhuận.
c. Điều kiện “Ba bước” (Tiêu chuẩn vàng) Bất kỳ việc sử dụng ngoại lệ nào cũng phải thỏa mãn Điều 25.2:
- Không làm ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường tác phẩm.
- Không gây thiệt hại bất hợp lý cho quyền lợi của chủ sở hữu quyền tác giả.
- Phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc tác phẩm.
2. GIẢI ĐÁP CÂU HỎI
Câu 1: Việc một giáo viên photocopy một chương sách cho học sinh làm bài tập có được xem là sử dụng hợp lý không?
Trả lời: Có thể, nếu thỏa mãn các điều kiện tại Điều 25.1.b và Điều 22.2 Nghị định 17/2023/NĐ-CP.
Việc photocopy một phần (một chương) thay vì toàn bộ cuốn sách để phục vụ trực tiếp cho buổi giảng dạy không nhằm mục đích thương mại là hành vi “trích dẫn để giảng dạy”.
Tuy nhiên, nếu giáo viên photocopy cho toàn bộ khối học sinh quy mô lớn dẫn đến việc học sinh không mua sách gốc nữa (ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường tác phẩm) thì có thể bị coi là vi phạm.
Câu 2: Thế nào là “trích dẫn hợp lý”? Nếu trích dẫn 90% nội dung một bài báo thì có được coi là hợp lý không?
Khái niệm “Trích dẫn hợp lý”: Theo Điều 23 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, trích dẫn hợp lý là việc sử dụng một phần tác phẩm của người khác chỉ để giới thiệu, bình luận hoặc làm sáng tỏ nội dung trong tác phẩm của mình. Phần trích dẫn phải nhằm mục đích cung cấp thông tin và phải ghi rõ nguồn gốc, tên tác giả.
Trường hợp trích dẫn 90%: KHÔNG được coi là hợp lý.
Lý do: Việc trích dẫn tới 90% đã làm thay đổi bản chất từ “trích dẫn” sang “sao chép gần như toàn bộ”. Hành vi này gây thiệt hại trực tiếp đến chủ thể quyền (vì người đọc không cần xem bài báo gốc nữa) và vi phạm điều kiện “không làm ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường tác phẩm” tại Điều 25 Luật SHTT.
Câu 3: Phân tích tầm quan trọng của Điều 25a đối với cộng đồng người yếu thế.
Điều 25a có ý nghĩa cực kỳ quan trọng về mặt xã hội và nhân văn:
- Xóa bỏ rào cản thông tin: Giúp người khiếm thị và người khuyết tật không có khả năng đọc bản in vẫn có thể tiếp cận được kho tàng kiến thức, văn hóa của nhân loại mà không bị ngăn cản bởi các rào cản bản quyền phức tạp.
- Đảm bảo quyền bình đẳng: Thực thi quyền được học tập và giải trí của người khuyết tật theo Hiến pháp và Công ước Marrakesh (Việt Nam là thành viên).
- Hỗ trợ các tổ chức thiện nguyện: Cho phép các thư viện, tổ chức người khuyết tật được phép chủ động chuyển đổi định dạng tác phẩm (sang audio, chữ nổi), để phục vụ cộng đồng, mà không phải mất thời gian và thù lao, chi phí xin phép bản quyền cho từng tác phẩm, vốn là một trở ngại lớn về tài chính đối với các tổ chức này.
